Tiệm Sách Ở Tận Cùng Thế Giới

Khi một tiệm sách trở thành cánh cửa đi vào cả một đời người

Ngay từ nhan đề The Bookseller at the End of the World, cuốn sách đã gợi ra một hình ảnh rất dễ làm người yêu sách rung động: một người bán sách sống ở nơi xa xôi gần như chạm mép bản đồ, ngày ngày trò chuyện với khách lạ, giới thiệu sách, đọc sách, sống giữa sách. Chỉ cần nghe đến đó thôi cũng đủ để nhiều người tưởng tượng về một cuốn sách “ấm áp chữa lành”, kiểu đọc xong thấy lòng dịu lại như vừa uống trà trong một chiều mưa.

Nhưng điều làm mình thích cuốn hồi ký này là Ruth Shaw không chỉ đưa cho ta cái vỏ thơ mộng ấy. Bà dùng hai tiệm sách nhỏ ở Manapouri như một điểm tựa, rồi từ đó kể ra một cuộc đời vừa phong phú, vừa dữ dội, vừa buồn, vừa rất buồn cười theo một kiểu từng trải. Đây không phải là câu chuyện về một người bán sách “đáng yêu” theo kiểu Instagram hóa. Đây là câu chuyện về một người phụ nữ đã sống rất nhiều đời trong một đời: đi biển, đối mặt với hiểm nguy, làm những công việc không hề bóng bẩy, tiếp xúc với những vùng rìa của xã hội, tranh đấu cho môi trường, yêu sâu sắc, mất mát sâu sắc, và cuối cùng dựng nên một nơi chốn mà sách trở thành cách để kết nối người với người.

Mình nghĩ nhiều độc giả sẽ đến với cuốn này vì cái ý niệm “books about books” — tức những cuốn sách viết về sách, về tiệm sách, về cộng đồng độc giả. Và đúng là bạn sẽ có thứ đó: những vị khách bước vào tiệm, những câu chuyện đọc sách, những tựa sách được nhắc đến như các dấu mốc thân tình. Nhưng nếu chỉ mong một cuốn tản văn nhẹ nhàng về nghề bán sách, có lẽ bạn sẽ hơi bất ngờ. Bởi bên dưới lớp vỏ duyên dáng ấy là một hồi ký rất thật về ký ức, chấn thương, tình yêu, và cách con người xoay xở để sống tiếp.

Điều hấp dẫn nhất: giọng kể có duyên nhưng không làm nhẹ nỗi đau

Có một dạng hồi ký mình khá ngại: tác giả trải qua nhiều biến cố, nhưng khi kể lại thì hoặc quá bi lụy, hoặc quá bóng bẩy, như thể mọi đau đớn đều đã được mài nhẵn để trở thành “bài học truyền cảm hứng”. Ruth Shaw tránh được cả hai cái bẫy đó.

Giọng kể của bà rất gần người đọc: thông minh, láu lỉnh, có óc quan sát, đôi khi khô khan đúng lúc, và đặc biệt là có khả năng kể những chuyện rất đau mà không biến chúng thành sân khấu. Nỗi đau trong cuốn này không được trưng bày để xin thương hại. Nó hiện diện như một phần cấu thành con người Ruth: những mất mát lớn, những vết thương kéo dài, những ký ức không thể nói là đã “vượt qua” hoàn toàn. Chính vì vậy, khi cuốn sách trở nên dịu dàng, sự dịu dàng ấy có trọng lượng thật.

Điều này rất quan trọng. Nhiều cuốn hồi ký hiện nay bị cuốn vào một thứ thẩm mỹ chữa lành quá dễ dãi: cứ có sách, có thiên nhiên, có tiệm nhỏ, có thú vui giản dị là như thể đời người tự động trở nên yên ổn. The Bookseller at the End of the World không nói vậy. Cuốn sách hiểu rằng đọc sách không xóa được mất mát, tình yêu không bảo vệ ta khỏi mọi đổ vỡ, và một nơi chốn đẹp cũng không thể trả lại những gì đã mất. Nhưng đồng thời, nó cũng hiểu rằng con người vẫn có thể sống tử tế, hài hước, hiếu khách, và tiếp tục mở cửa đón người khác bước vào đời mình.

> Điều đẹp nhất ở cuốn hồi ký này là nó không biến sách thành phép màu. Sách ở đây giống một người bạn biết ngồi cạnh đúng lúc, không giảng đạo, không cứu rỗi, chỉ hiện diện đủ lâu để ta đỡ thấy mình cô độc.

Hai tiệm sách nhỏ, nhưng không hề là đạo cụ trang trí

Mình rất dễ mềm lòng với những cuốn sách lấy bối cảnh tiệm sách, nhưng cũng rất dễ thất vọng nếu tiệm sách chỉ là cái phông nền dễ thương. Với Ruth Shaw, hai tiệm sách nhỏ ở Manapouri không chỉ là nơi bán sách, cũng không chỉ là một biểu tượng lãng mạn. Chúng là phần kéo dài của đời sống nội tâm và kinh nghiệm sống của bà.

Khách đến tiệm không chỉ là “khách hàng”, mà là những con người với thói quen, tính khí, bất ngờ, câu chuyện riêng. Ở đó có sự tò mò rất người về việc ai tìm đến sách, họ tìm gì trong sách, họ vô tình để lộ điều gì về bản thân khi chọn một cuốn nào đó, và đôi khi một cuộc trò chuyện rất ngắn cũng đủ cho thấy cả một thế giới phía sau.

Mình thích cách cuốn sách giữ được sự thân mật này. Nó khiến tiệm sách hiện lên như một nơi mà ranh giới giữa đời sống riêng và đời sống cộng đồng trở nên mềm hơn. Người ta đến mua sách, nhưng cũng đến để tìm chút kết nối. Ở một ngôi làng xa xôi, vai trò ấy có lẽ càng rõ. Tiệm sách không chỉ bán vật phẩm; nó lưu thông ký ức, sở thích, lời khuyên, sự an ủi, và cả tính cách.

Tuy nhiên, điều hay là Ruth không lý tưởng hóa khách đọc. Bà có cái nhìn trìu mến, nhưng không ngây thơ. Con người vẫn kỳ cục, buồn cười, khó đoán, và đôi khi phiền phức. Chính sự thật đó mới làm cho những tiểu cảnh trong tiệm trở nên sống động. Nếu mọi khách bước vào đều “đáng yêu” theo cùng một kiểu, cuốn sách đã nhạt đi rất nhiều.

Một cuốn hồi ký của dịch chuyển: đi biển, đi xa, đi qua nhiều vùng tối

Nếu chỉ nhìn bìa hoặc đọc vài dòng giới thiệu, người ta rất dễ tưởng đây là cuốn sách về một phụ nữ lớn tuổi sống bình yên với tiệm sách ở miền nam New Zealand. Sự thật là hành trình dẫn tới sự bình yên đó đầy những khúc ngoặt không dễ đoán.

Một trong những điểm làm cuốn sách có lực là bề dày trải nghiệm của Ruth Shaw. Bà không phải kiểu tác giả có cuộc đời bằng phẳng rồi sau đó hồi tưởng lại bằng giọng hoài niệm êm ái. Cuộc đời bà có dịch chuyển theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng: đi trên biển, đi qua các công việc khác nhau, đi vào những không gian sống mà không phải độc giả nào cũng từng tiếp cận. Có những phần gợi cảm giác phiêu lưu đúng nghĩa, nhưng không phải thứ phiêu lưu du lịch đẹp đẽ. Nó có mùi nguy hiểm, bấp bênh, lao động, và cả sự cứng cỏi phải có nếu muốn tồn tại.

Chính chiều kích này làm cho cuốn sách không bị mắc kẹt trong cái duyên “cozy”. Nó vẫn có sự ấm áp, nhưng là thứ ấm áp giành được sau phong ba, chứ không phải thứ ấm áp đóng gói sẵn. Mình nghĩ đây là khác biệt lớn giữa một cuốn sách dễ thương và một cuốn sách đáng nhớ. The Bookseller at the End of the World nghiêng nhiều về vế sau.

Những ai thích memoir thường sẽ hiểu cảm giác này: điều làm ta tiếp tục lật trang không hẳn chỉ là “chuyện gì xảy ra tiếp theo”, mà là “con người này đã trở thành con người như thế nào”. Với Ruth Shaw, mỗi giai đoạn đời sống như thêm một lớp vào chân dung ấy. Bà hiện ra vừa cứng cỏi, vừa mong manh; vừa sắc sảo, vừa hài hước; vừa có khả năng ôm lấy người khác, vừa mang trong mình những vùng đau không dễ chạm tới.

Mất mát trong cuốn sách này không nhằm lấy nước mắt

Có lẽ phần khiến mình nể nhất là cách cuốn sách viết về mất mát. Đây là một cuốn hồi ký có những nỗi đau rất thật, rất sâu, và nếu muốn, tác giả hoàn toàn có thể đẩy cảm xúc theo hướng bi kịch mạnh tay hơn để thao túng người đọc. Nhưng may là bà không làm vậy.

Nỗi buồn ở đây thường đến chậm, đến từ sự tích lũy. Có những đoạn ban đầu được kể bằng giọng khá bình thản, thậm chí lém lỉnh, nhưng càng đọc ta càng nhận ra dưới bề mặt ấy là những tổn thương lâu năm. Cách kể này gần với trải nghiệm thật của con người hơn nhiều. Ngoài đời, không phải lúc nào ta cũng ngồi xuống rồi bật khóc đúng nhịp. Nhiều khi ta kể một chuyện rất đau bằng giọng tỉnh bơ, vì chỉ có như vậy mới kể nổi.

Ruth Shaw dường như hiểu rất rõ điều đó. Bà không tô son cho quá khứ, cũng không vội vàng đóng khung nó thành bài học đẹp đẽ. Có những mất mát không thể “khép lại”; chúng chỉ đổi hình dạng và đi cùng ta trong nhiều năm. Sự trưởng thành, nếu có, không phải là quên đi, mà là học cách sống mà không để bản thân hoàn toàn chìm xuống.

> Cuốn sách này nhắc mình rằng chữa lành không nhất thiết là trở lại nguyên vẹn. Đôi khi chữa lành chỉ là vẫn mở cửa mỗi sáng, vẫn pha trà, vẫn xếp sách lên kệ, vẫn sẵn lòng trò chuyện với một người lạ, dù trong lòng còn những khoảng trống không lấp nổi.

Tình yêu trong sách: không màu mè, nên mới cảm động

Bên cạnh sách và mất mát, cuốn hồi ký còn có một mạch rất đẹp về tình yêu, đặc biệt là mối quan hệ giữa Ruth và Lance. Mình không muốn kể quá cụ thể vì sức nặng cảm xúc của hồi ký thường nằm ở cách nó tự hé lộ, nhưng có thể nói đây không phải kiểu tình yêu được kể bằng những cử chỉ phô trương. Nó cảm động chính vì tính đời thường và độ bền.

Tình yêu trong cuốn này không xuất hiện như một phần thưởng mà cuộc đời trao cho người xứng đáng. Nó là nơi nương tựa, là đồng hành, là lao động chung, là thứ được xây bằng vô số việc nhỏ và những năm tháng thực sự sống cùng nhau. Giữa một cuốn sách có nhiều biến động, sự hiện diện của Lance tạo ra một đường chỉ ấm áp xuyên suốt. Không phải để xóa đi đau đớn, mà để cho thấy đời người hiếm khi chỉ có một màu.

Mình đặc biệt thích cách Ruth viết về tình yêu ở tuổi đã đi qua nhiều thăng trầm. Không còn sự lý tưởng hóa ngây thơ, cũng không có kiểu cay nghiệt “tôi đã thấy hết rồi”. Thay vào đó là một sự biết ơn rất tỉnh. Đọc những phần này, mình thấy tình yêu hiện lên như thứ giúp con người đứng vững hơn trước thế giới, nhưng không lấy mất cá tính riêng của họ.

Sách như một hệ quy chiếu của ký ức

Vì đây là một cuốn books about books, tất nhiên sách hiện diện rất nhiều. Nhưng cái hay là sách không bị biến thành danh mục khoe gu đọc. Chúng xuất hiện như những dấu mốc cảm xúc, những cầu nối giữa người bán và người mua, giữa quá khứ và hiện tại, giữa trải nghiệm sống và ngôn ngữ để gọi tên trải nghiệm đó.

Mình luôn tin rằng người đọc thật sự không yêu sách vì sách làm họ trông thông minh hơn, mà vì sách giúp họ bắc cầu qua những vùng mù của chính mình. Ruth Shaw có vẻ cũng nhìn sách như vậy. Bà quan tâm đến việc sách có thể chạm ai, vào lúc nào, trong hoàn cảnh nào. Một cuốn sách đúng lúc đôi khi không thay đổi số phận, nhưng có thể giúp ta chịu đựng một đoạn đường thêm một chút.

Cũng vì thế, phần “văn chương” trong cuốn này dù không nặng tính phê bình vẫn rất có hồn. Đó không phải là những bài luận dài về tác giả này tác giả kia, mà là tình yêu đọc sách đã ngấm vào nhịp sống. Mình nghĩ nhiều người mê đọc sẽ thấy quen thuộc với cảm giác ấy: có những cuốn mình không nhớ trọn nội dung nữa, nhưng nhớ rất rõ lúc mình đọc nó, mình đang ở đâu, đời mình khi ấy ra sao.

New Zealand trong cuốn sách không chỉ là phong cảnh

Một điểm cộng nữa là bối cảnh New Zealand, đặc biệt vùng Fiordland và Manapouri, tạo cho cuốn sách một chất riêng rất rõ. Nhưng điều mình thích là phong cảnh ở đây không bị dùng như hình nền du lịch. Nó là môi trường sống thực sự: xa xôi, đẹp, khắc nghiệt, có nhịp điệu riêng, có cảm giác ở ngoài những trung tâm ồn ào của thế giới.

Sự “ở rìa” này rất hợp với tinh thần cuốn sách. Một tiệm sách ở tận cùng thế giới không chỉ hấp dẫn vì độc lạ, mà vì nó tượng trưng cho một nhịp sống khác: chậm hơn, gần người hơn, ít đóng vai hơn. Tất nhiên, không phải cứ sống xa xôi là đời sẽ trong lành hơn; cuốn sách cũng không ngây thơ đến mức đó. Nhưng rõ ràng có một sự tương ứng đẹp giữa cảnh quan rộng lớn của miền nam New Zealand và kiểu tâm thế mà cuốn hồi ký gợi ra: nhìn đời sau khi đã đi đủ xa, đủ nhiều, đủ mất mát để biết cái gì là quan trọng.

Nếu bạn từng mơ về những tiệm sách ở nơi hẻo lánh, những cộng đồng nhỏ, những cung đường gió thổi mạnh, thì cuốn này chắc chắn sẽ gãi đúng chỗ ngứa tưởng tượng. Nhưng điều giữ bạn lại không phải chỉ là phong cảnh, mà là con người sống trong phong cảnh ấy.

Điểm mạnh lớn nhất: cấu trúc mảnh ghép nhưng không rời rạc

Về mặt đọc, đây là cuốn sách khá dễ tiếp cận. Nó không có cấu trúc tuyến tính khắt khe kiểu kể từ nhỏ đến lớn rồi kết lại bằng một bài học rõ ràng. Thay vào đó là các mảnh ký ức, các câu chuyện tiệm sách, các hồi tưởng đời sống, các chân dung người khác, đan vào nhau. Kiểu cấu trúc này rất hợp với memoir, vì ký ức thật sự của con người thường vận hành theo liên tưởng chứ không theo sơ đồ.

Điều đáng khen là dù mang tính mảnh ghép, cuốn sách vẫn giữ được nhịp hút người đọc. Mỗi mẩu chuyện đều góp phần làm dày thêm chân dung Ruth Shaw, đồng thời tạo ra sự cân bằng giữa nhẹ và nặng, buồn và vui. Có những đoạn khiến mình bật cười vì cái nhìn hóm hỉnh của tác giả trước sự lạ lùng của con người. Rồi ngay sau đó, cuốn sách có thể chuyển sang một tầng cảm xúc trầm hơn mà không gây gượng.

Đây là kỹ năng không dễ. Nhiều hồi ký dạng episodic dễ mắc lỗi hoặc quá tản mạn, hoặc quá cố tình “sắp đặt cảm xúc”. Ruth Shaw kể đủ tự nhiên để người đọc có cảm giác mình đang được mời ngồi xuống nghe chuyện, chứ không phải đang bị dẫn dắt bằng kỹ thuật. Dĩ nhiên kỹ thuật vẫn có ở đó, nhưng nó không phô.

Cuốn sách này hợp với ai — và có thể không hợp với ai

Mình nghĩ The Bookseller at the End of the World sẽ đặc biệt hợp với ba nhóm độc giả.

Thứ nhất là những người yêu memoir hơn tiểu thuyết, tức thích đọc một đời sống thật được kể bằng giọng có cá tính. Nếu bạn cần cốt truyện kịch tính theo kiểu tiểu thuyết hóa rõ ràng, có thể sẽ có lúc thấy cuốn này đi theo đường vòng. Nhưng nếu bạn thích được nghe một người từng trải kể chuyện đời với tất cả nét lồi lõm của nó, đây là cuốn đáng đọc.

Thứ hai là những người yêu sách về sách, nhưng đã hơi mệt với các cuốn chỉ đẹp bề mặt. Cuốn này có tiệm sách, có khách đọc, có tình yêu văn chương, nhưng nó không chỉ phục vụ trí tưởng tượng lãng mạn. Nó có da thịt, có lịch sử, có mất mát.

Thứ ba là những ai đang ở giai đoạn muốn đọc một cuốn ấm áp mà không giả vờ rằng đời không đau. Mình nghĩ đây là từ khóa quan trọng nhất để mô tả cảm giác đọc: ấm áp, nhưng tỉnh táo.

Ngược lại, nếu bạn kỳ vọng một cuốn tập trung chủ yếu vào nghề bán sách, gợi ý đọc, vận hành tiệm sách, hoặc những chuyện hoàn toàn xoay quanh cộng đồng người mê sách, thì có thể bạn sẽ thấy phần hồi ký đời tư chiếm nhiều hơn tưởng tượng. Và nếu bạn đang tìm một thứ thật nhẹ để thư giãn, cũng nên biết cuốn này có những đoạn nặng lòng.

Điều còn vướng: đôi lúc mình muốn đi sâu hơn nữa

Dù rất có thiện cảm với cuốn sách, mình vẫn có một chút lấn cấn nhỏ. Vì cấu trúc thiên về các lát cắt ký ức, đôi khi có những đoạn hoặc những nhân vật phụ mình cảm thấy rất hấp dẫn nhưng chưa được đào sâu lâu hơn. Có nghĩa là cuốn sách làm mình tò mò thêm về vài quãng đời của Ruth, vài mối quan hệ, vài bối cảnh xã hội mà bà từng đi qua — nhưng rồi nó lại chuyển sang mảnh khác.

Tuy nhiên, đây cũng có thể không hẳn là điểm yếu, mà là bản chất của kiểu hồi ký này. Nó không có tham vọng trở thành bản tự thuật đầy đủ theo nghĩa bao quát mọi thứ. Nó chọn kể những gì còn sống động, còn muốn được kể, còn gắn với tiệm sách và với cách tác giả nhìn lại đời mình từ hiện tại. Dù vậy, với tư cách người đọc, mình vẫn có cảm giác hơi tiếc, vì giọng kể của Ruth đủ hấp dẫn để mình sẵn sàng theo bà đi xa hơn ở nhiều nhánh chuyện.

Một điểm nữa, nếu xét theo tiêu chuẩn văn chương cầu kỳ, đây không phải cuốn viết theo kiểu trau chuốt nặng chất thơ ở từng câu. Sức hút của nó nằm nhiều ở giọng, ở nhịp, ở độ chân thành và ở chất sống hơn là ở tham vọng cách tân ngôn ngữ. Mình nói điều này không phải để chê, mà để đặt kỳ vọng cho đúng. Đây là cuốn sách hay vì nó là chính nó, không cần cố trở thành “tác phẩm lớn”.

Cảm giác còn lại sau khi đọc xong

Đọc xong The Bookseller at the End of the World, cảm giác đọng lại trong mình không phải là choáng ngợp, cũng không phải kiểu bị bóp tim đến kiệt sức. Nó giống một dư âm dài hơn: vừa mến một con người, vừa nghĩ nhiều về đời sống, vừa thấy lòng dịu đi một chút trước ý niệm rằng con người có thể đi qua rất nhiều mà vẫn giữ được sự tử tế và óc hài hước.

Mình nghĩ đó là phẩm chất quý của cuốn sách này. Nó không bắt người đọc phải thán phục tác giả như một nhân vật phi thường, dù rõ ràng Ruth Shaw đã sống một đời khác thường. Thay vào đó, nó khiến ta nhìn bà như một con người thật: có sức sống, có nhược điểm, có mất mát, có duyên, có độ nhám. Và chính vì bà không bị thần tượng hóa, sự cảm phục nảy sinh tự nhiên hơn.

Cuốn sách cũng khiến mình nghĩ lại về vai trò của những nơi chốn nhỏ bé trong đời sống tinh thần. Một tiệm sách nhỏ ở nơi xa xôi có thể trông rất khiêm tốn, nhưng đôi khi chính những nơi như vậy lại giữ cho thế giới bớt lạnh. Không phải vì chúng chữa lành tất cả, mà vì chúng nhắc ta rằng sự hiếu khách, sự lắng nghe, và tình yêu dành cho câu chuyện của người khác vẫn còn chỗ đứng.

Kết lại: một cuốn hồi ký nên đọc nếu bạn yêu sách, nhưng còn yêu con người hơn

Nếu phải nói ngắn gọn, mình sẽ gọi đây là một cuốn hồi ký văn chương duyên dáng nhưng không hề nông. Nó dễ đọc, có sức cuốn, có nhiều chi tiết đời sống thú vị, có chất “bookish” đủ để chiều lòng độc giả yêu sách, nhưng giá trị của nó nằm ở chỗ khác sâu hơn: chân dung một người phụ nữ đã trải qua nhiều mất mát mà không để chúng làm mình hóa cứng.

Mình thích cuốn này vì nó không hứa hẹn điều gì lớn lao. Nó không bảo rằng sách sẽ cứu bạn, rằng thiên nhiên sẽ xoa dịu mọi tổn thương, rằng tìm được đúng người là đời sẽ ổn. Nó chỉ lặng lẽ cho thấy: ta có thể tiếp tục sống, tiếp tục yêu, tiếp tục kể chuyện, tiếp tục mở cửa đón người khác. Và đôi khi, như thế đã là rất nhiều.

Với mình, The Bookseller at the End of the World là một cuốn đáng đọc không chỉ cho người mê tiệm sách, mà cho bất cứ ai thích những đời sống thật được kể bằng giọng chân thành, hóm hỉnh và đủ từng trải để không nói những câu dễ dãi. Nó làm mình muốn đọc thêm sách, đúng vậy. Nhưng hơn thế, nó làm mình muốn sống chậm lại một chút, tử tế hơn một chút, và nhớ rằng đằng sau mỗi người tưởng như bình thản luôn có cả một đại dương họ đã từng bơi qua.

Nếu bạn đang tìm một cuốn sách vừa có hơi ấm của cộng đồng đọc sách, vừa có chiều sâu của hồi ký cá nhân, lại thêm một bối cảnh rất đẹp và khác biệt, đây là lựa chọn rất đáng để mang về. Không ồn ào, không lên gân, không cố làm bạn khóc — mà vẫn khiến bạn xúc động. Theo mình, đó là một thành công không hề nhỏ.